U današnjem svijetu, često nismo svjesni gdje i kada su nastala sva važna svjetska otkrića. Poznavanje islamske civilizacije i njenog doprinosa današnjici uglavnom je zapostavljeno i odbačeno, ali to ne mijenja činjenicu da je arapski svijet svojim otkrićima i postignućima oblikovao moderno doba, što zaslužuje našu pažnju.
Zlatno doba islama, poznato i kao Zlatno doba arapske nauke, označava period od otprilike 8. do 14. vijeka, kada su naučnici u islamskom svijetu postigli izuzetne napretke u mnogim disciplinama, kao što su matematika, astronomija, medicina, hemija, fizika, filozofija i geografija. Ovo doba dalo je svoj autentični pečat razvoju ljudske civilizacije kroz nauku, ostavljajući neizbrisiv uticaj na svijet u kojem živimo.
Bivši predsjednik SAD-a Obama je, u jednom navratu, pohvalio muslimane za njihov historijski naučni i intelektualni doprinos civilizaciji:
„islam je bio taj koji je nosio svjetlo učenja kroz mnoge vijekove, otvarajući put evropskoj renesansi i prosvjetljenju. Inovacije u muslimanskim zajednicama razvile su red algebre, naš magnetski kompas i alate za navigaciju, naše vještine u pisanju i štampanju, te naše razumijevanje širenja bolesti i načina njihovog liječenja.“
Jedan članak ne može u potpunosti obuhvatiti, niti adekvatno objasniti uticaj arapske nauke na svijet, međutim, možemo pokušati istražiti i približiti taj neizmjerni doprinos.
Ne postoji nešto poput islamske nauke jer je nauka najuniverzalnija ljudska aktivnost, ali kada govorimo o “islamskoj nauci” u ovom kontekstu, mislimo na naučna dostignuća koja su nastala pod uticajem islamske civilizacije.
Činjenica je da je svijet islama vijekovima bio na čelu ljudske civilizacije i dostignuća, kako kaže historičar Bernard Lewis u svojoj knjizi What went wrong?, a kroz citat historičara nauke i stručnjaka za islamsku nauku, Jamila Ragepa, vidimo koliko je islamska civilizacija oblikovala svijet koji danas poznajemo: „Ništa u Evropi nije moglo da se poredi sa onimšto se dešavalo u islamskom svijetu do otprilike 1600. godine“. Algebra, algoritam, alhemija, alkohol, alkalija, nadir, zenit, kafa i limun: sve ove riječi potiču iz arapskog, odražavajući doprinos islama Zapadu.“
Medicina
Abu Ali Husayn Ibn Sina, rođen 980. godine u današnjem Uzbekistanu, bio je poznati učenjak iz ugledne porodice. Do svoje 10. godine je naučio Kur'an napamet i briljirao u nauci, filozofiji i medicini. Nije se slagao s Aristotelovom teorijom atoma, tvrdeći da se atomi mogu dijeliti na subatome. Sa 18 godina postao je ljekar i dao značajan doprinos idejama o cirkulaciji i bakterijama. Njegova djela, poput Kanona medicine i Knjige o liječenju, uticala su na islamsku i zapadnu nauku. Umro je 1037. godine, ostavljajući neizbrisiv trag u medicini i filozofiji.
Poznat na Zapadu i kao Avicenna, bio je muslimanski polimat i otac moderne medicine. Njegovo najpoznatije djelo, Kanonski tekst medicine (1025), postavilo je temelje savremene medicine i koristilo se kao glavni udžbenik skoro 600 godina. Prvi je primijenio karantin kao mjeru za sprječavanje širenja zaraznih bolesti, što je danas osnova strategije suzbijanja pandemija poput koronavirusa.
Pored toga, bio je prvi u otkrivanju uzroka bolesti, kao što su bakterijske infekcije i žutica, teje koristio sedaciju za liječenje unutrašnjih bolesti. Ibn Sina je također uveo metodu dijagnosticiranja dijabetesa analizom šećera u urinu. Njegova djela, poput Knjige iscjeljenja, koja obuhvata nauku, religiju i filozofiju, i danas inspirišu naučnike širom svijeta.
Algebra
Riječ algebra dolazi iz naslova čuvene rasprave perzijskog matematičara Al-Khwarizmija iz 9. vijeka Kitab al-Jabr Wa l-Mugabala što se približno prevodi kao Knjiga razmišljanja i balansiranja. Izgrađen na korijenima grčkog i hinduističkog sistema, novi algebarski poredak bio je objedinjujući sistem za racionalne brojeve, iracionalne brojeve i geometrijske veličine. Al-Khwarizmi je bio prvi koji je uveo koncept stepenovanja brojeva.
Hirurgija
Oko 1.000 godine, proslavljeni doktor Al Zahrawi objavio je Kitab al-Tasrif, ilustrovanu enciklopediju hirurgije od 1.500 stranica koja je postala ključna medicinska referenca u Evropi u narednih 500 godina. Al Zahrawijev rad bio je revolucionaran, jer je dokumentirao njegove brojne hirurške inovacije i pružio detaljne savjete budućim ljekarima. Među svojim brojnim izumima, Zahrawi je otkrio upotrebu „catgut-a“, vrsta konca u hirurgiji, sačinjene od crijeva životinja koja se koristila za šivanje rana. Zaslužan i za izvođenje prve uspješne operacije carskog reza i stvaranje prvog para kliješta. Al Zahrawijev veliki doprinos bio je temelj u oblikovanju moderne hirurgije, a njegove tehnike i alati nastavili su uticati na medicinsku praksu vijekovima nakon njegove smrti.
Optika
Mnoga od najvažnijih dostignuća u proučavanju optike dolaze iz islamskog svijeta. Oko 1000. godine Ibn al-Haytham je dokazao da ljudi vide objekte tako što se svjetlost reflektuje od njih i ulazi u oko, odbacujući Euklidove i Ptolomejeve teorije da se svjetlost emituje iz samog oka. Ovaj veliki muslimanski fizičar otkrio je i fenomen „camera obscura“, koji objašnjava kako oko vidi slike uspravno zbog veze između optičkog živca i mozga.
Al Biruni-svestrani naučnik
Abu Rayhan al-Biruni bio je izuzetan muslimanski naučnik, polimat, koji je napravio značajan doprinos u astronomiji, geografiji, matematici, farmakologiji i mnogim drugim oblastima, te je postavio temelje mnogim naučnim disciplinama. Pod uticajem radova grčkih filozofa Aristotela, Arhimeda i Demokrita, El-Biruni je započeo svoja naučna istraživanja sa 17 godina. Izračunao je visinu Sunca i dužinu grada. Na osnovu kretanja Sunca, odredio je kada počinju godišnja doba. Izračunao je prečnik Zemlje, koji je bio vrlo blizak današnjoj vrijednosti. Postao je osnivač nauke o geodeziji. Tvrdio je da trigonometrija, koju je naučio u Indiji, treba da se smatra zasebnom naukom od astronomije. Savjetovao je da se poluprečnik koristi kao jedinica u trigonometrijskim funkcijama u astronomiji i geografiji. Al-Biruni je razvio mnoge instrumente za mjerenje u astronomiji i geografiji. Nažalost, mnogi od mjernih instrumenata koje je razvio su izgubljeni tokom vremena. Samo su piknometar, mehanički astrolab i neka projekcija mapa preživjeli do danas. Al-Biruni je također bio vrlo dobar enciklopedista. U svojoj knjizi Al-Asar'il-Baqiya anil-Kuruni Haliya prikazao je kalendarske sisteme koji su se koristili na Bliskom i Srednjem istoku. Opisao je rane srednjovijekovne nauke Indije, objašnjavajući osnove matematike, astronomije i astrologije. Napisao je detaljnu matematičku geografiju u svojoj knjizi Al-Qanun al-Masudi. U svojoj knjizi İstihrâj al-Awtâr fî Dâire odredio je topografiju Centralne Azije. U Kitabü'L Cemahir fi Ma'rifeti Cevahir dao je detaljne informacije o više od 50 minerala, metala, legura, porcelana i drugih materijala. U svojoj knjizi prikazao je specifičnu težinu svakog materijala, što je korišteno za razlikovanje od drugih. U svojoj knjizi Kitâb al-Saydele naveo je biljke koje je proučavao tokom svog života i dao sveobuhvatan opis bolesti za koje su prirodni lijekovi bili korisni. Al-Biruni je 700 godina prije Njutna otkrio prve ideje o teoriji gravitacije. Kao rezultat svojih posmatranja teleskopima koje je razvio, 600 godina prije Galilea, koji je potvrdio da planete kruže oko Sunca, El-Biruni je branio ideju da „Zemlja rotira“. Na pitanje zašto drveće i kamenje ne lete ako se Zemlja okreće, odgovorio je da postoji privlačenje ka centru i da je sve u centru Zemljine površine. Predvidio je da se sjever, jug, istok i zapad spajaju u jednoj tački i da postoji kopno iza mora (današnja Amerika).
Univerziteti
Da li ste znali da je moderni model univerziteta nastao u 9. vijeku. Njegov razvoj snažno je potaknula Fatima al-Fihri, muslimanska princeza koja je bila poznata po svom visokom obrazovanju. Bila je pismena i imala je opširno znanje o Kur'anu i životu Poslanika Muhammeda a.s, kao i o mnogim drugim svjetovnim temama. Al-Fihri je nastojala podijeliti svoju ljubav prema znanju s muslimanskim svijetom i tako je 859. godine osnovala Univerzitet Al-Qarawiyyin.
Smješten u Maroku, Univerzitet Al-Qarawiyyin bio je prvi univerzitet koji je dodijelio diplome svojim diplomcima. Njegov nastavni plan i program uključivao je islamske studije, matematiku i medicinu. Fatimino učešće na univerzitetu odigralo je veliku ulogu u poboljšanju ugleda žena u muslimanskom svijetu.
Al-Fihrijenina vizija obrazovanja brzo se proširila ostatkom svijeta i inspirisala osnivanje koledža i univerziteta u zemljama daleko od njenog skromnog rodnog grada Kairouana. Danas univerzitet još uvijek radi i ima skoro 10.000 studenata. Njegova biblioteka – za koju se vjeruje da je najstarija na svijetu – pravi je dokaz dugovječnosti islama i dom je najranije poznate zbirke hadisa.
Da li ste znali?
1. Da je španski kardinal, ispovjednik katoličke kraljice i veliki inkvizitor Cisneros naredio spaljivanje više od 80 hiljada knjiga sa muslimanskog univerziteta u Granadi, na javnom trgu u Granadi, tvrdeći da su sve Kur'an?
Ovi i brojni drugi postupci potvrđuju ograničenost, nerazumijevanje i strah crkvenih velikodostojnika od nauke o kojoj je islam govorio.
2. Da je Leonardo da Vinci u svojim dnevnicima napisao da njegova djela ne bi bila moguća bez Al-Kindija, Al-Haythama i drugih značajnih naučnika iz arapskog svijeta. Evropska renesansa i naučna revolucija izgrađene su na idejama iz arapskog svijeta.
Ako želite da dublje zaronite u ovu temu, “1001 Muslim Inventions” je knjiga koja nudi odgovore na mnoga pitanja koja bi vam mogla biti interesantna.
Kroz lavirinte vremena, zlatno doba islama nije samo oblikovalo temelje nauke, već je pružilo ključna saznanja koja su oblikovala put ka savremenoj nauci, ostavljajući neizbrisiv trag u historiji čovječanstva.
Zašto je Zlatno doba islama izblijedilo i gdje se danas nalaze tragovi te blistave nauke i civilizacije? O ovoj temi čitajte u mom narednom tekstu.
